Zaytunning foydalari nimalardan iborat

Zaytunning foydasi uning antioksidant xususiyatlari va tarkibidagi qimmatli yog‘lardan kelib chiqadi. Zaytun — asrlar davomida “mo‘jizaviy oziq-ovqatlar” qatorida yuqori o‘rinlarni egallab kelgan zaytun daraxtining mevasidir. U antioksidant birikmalar, muhim yog‘ kislotalari va E vitamini bo‘yicha yaxshi manba hisoblanadi.

Zaytunning boy tarkibi yurak salomatligini qo‘llab-quvvatlashga, osteoporoz va saraton kabi kasalliklar xavfiga qarshi himoya ta’minlashga, shuningdek 2-tur diabetning (tip 2 diabet) oldini olishga hissa qo‘shishi mumkin.

Zaytun nima?

Zaytunning foydalari haqida batafsil ma’lumot olishdan oldin, bu meva aslida nima ekani ham qiziq bo‘lishi mumkin. Zaytun — lotincha nomi olea europaea bo‘lgan zaytun daraxtining mevasidir. U qattiq danakli, kichik o‘lchamli bo‘lib, mango, gilos, shaftoli, bodom, Antep pista kabi danakli mevalar va yong‘oqlarga yaqin oilaga mansub.

Pishmagan zaytunlar yashil rangda bo‘ladi, pishib borgani sayin qora rangga o‘tadi. Ayrim zaytun turlari esa pishganida ham yashil qolishi mumkin.

O‘rta Yer dengizi iqlimi hukmron bo‘lgan Turkiya, Ispaniya, Italiya, Yunoniston, Marokash kabi mamlakatlarda yetishtiriladigan zaytun — eksportda muhim o‘rin tutadigan mahsulotdir. Zaytun nonushtada tez-tez iste’mol qilinadigan oziq-ovqat bo‘lsa-da, ko‘proq zaytun moyi tayyorlashda ishlatiladi.

Zaytunning oziq-ovqat qiymati

Zaytunning foydalari uning boy oziq qiymati va to‘yimliligi bilan bog‘liq. Kundalik ovqatlanishga zaytunni qo‘shish sog‘lom turmush tarzini qo‘llab-quvvatlashga yordam berishi mumkin. O‘rtacha 100 grammga teng keladigan 10 dona zaytunning oziq qiymatlari quyidagicha keltiriladi:

• Kaloriya: 116
• Oqsil: 0,8 gramm
• Uglevod: 6 gramm
• Shakar: 0 gramm
• Kletchatka : 1,6 gramm
• Yog‘: 10,9 gramm
• To‘yingan yog‘: 2,3 gramm
• Bir to‘yinmagan yog‘: 7,7 gramm
• Ko‘p to‘yinmagan yog‘: 0,6 gramm

Zaytunda 11–15% atrofida yog‘ bo‘ladi va bu yog‘ning muhim qismida olein kislotasi (oleik asit) mavjud. Olein kislotasi yurak kasalliklari va saraton kabi jiddiy kasalliklar xavfiga qarshi himoya berishi mumkin. Shuningdek, zaytun E vitamini, temir, mis va kalsiy bo‘yicha ham yaxshi manba sanaladi.

Zaytunning foydalari nimalardan iborat?

Zaytunning foydalari salomatlik nuqtai nazaridan baholansa, u turli kasalliklarning oldini olishga va umumiy sog‘liqni saqlashga ko‘maklashishi bilan ajralib turadi. Tarkibidagi antioksidant moddalar, boy yog‘lar, vitaminlar va minerallar teri salomatligini yaxshilashga hamda immunitet tizimini mustahkamlashga hissa qo‘shishi mumkin.

Quyidagi bo‘limlarda zaytunning turli sog‘liq holatlariga nisbatan foydalari keltiriladi.

Yurak salomatligi

Qon bosimi va xolesterinning yuqori bo‘lishi yurakni kasalliklarga nisbatan zaiflashtirishi mumkin. Zaytundagi asosiy yog‘ kislotasi bo‘lgan olein kislotasi yurak salomatligini asrash uchun foydali modda hisoblanadi. Zaytunni muntazam iste’mol qilish orqali “yomon” xolesterin (LDL) darajasi muvozanatlanishi va yuqori qon bosimi kamayishi mumkin.

Saratondan himoyalanish

Zaytunda ayrim saraton turlarining oldini olishga yordam berishi mumkin bo‘lgan antioksidant birikmalar va olein kislotasi mavjud. Zaytunning saratonga ta’sirini o‘rgangan tadqiqotlarda, ayniqsa ko‘krak, yo‘g‘on ichak (kolon) va oshqozon saratoniga qarshi himoya berishi mumkinligi qayd etilgan.

Qonda shakarini muvozanatlash

Qondagi shakar (glyukoza) darajasining juda yuqori yoki juda past bo‘lishi diabetga olib kelishi va a’zolar shikastlanishiga sabab bo‘lishi mumkin. Zaytun kabi kaloriyasi past, to‘yimliligi yuqori va boy yog‘larni o‘z ichiga olgan mahsulotlar iste’moli to‘satdan ochlik hissining oldini olishga va qon shakarini muvozanatlashga yordam berishi mumkin.

Suyak salomatligi

Osteoporoz — suyak hajmi va suyak mustahkamligi kamayishiga olib keladigan holat. Zaytun va zaytun moyidagi ayrim birikmalar suyak salomatligini yaxshilab, osteoporozning oldini olishga yordam berishi mumkin. Tadqiqotlarda zaytun va zaytun moyi asosiy o‘rin tutadigan O‘rta Yer dengizi (Mediterranean) ovqatlanish uslubi keng tarqalgan mamlakatlarda osteoporoz uchrash darajasi boshqa mamlakatlarga nisbatan pastroq ekani ko‘rsatilgan.

Kognitiv kasalliklarga qarshi himoya

Zaytun va uning yog‘ shaklida uchraydigan feniletanol birikmasi — oleokantal (oleocanthal) Altsgeymer (Alzheimer) va boshqa kognitiv kasalliklarga qarshi himoya berishi mumkin. Bu birikma demensiya (demans) davosida qo‘llanadigan donepezil faol moddali dorilarning samaradorligini ham oshirishi mumkin.

Yallig‘lanishni kamaytirish

Surunkali yallig‘lanish (inflamatsiya) revmatoid artrit, psoriaz (sedef) va yana ko‘plab holatlarning rivojlanishiga sabab bo‘lishi mumkin. Zaytunda surunkali yallig‘lanishni kamaytirishga yordam berishi mumkin bo‘lgan polifenol (polifonik) birikmalar mavjud. Bu birikmalar jigar salomatligini qo‘llab-quvvatlashga va qondagi yog‘ miqdorini muvozanatlashga ham yordam berishi mumkin.

Yashil zaytunning foydalari nimalardan iborat?

Yashil zaytunning foydalari turli yoshdagi va turli ehtiyojdagi iste’molchilar dasturxonida uning “ajralmas” mahsulotlardan biri bo‘lishiga sabab bo‘ladi. Tarkibidagi antioksidantlar, polifenollar, E vitamini va kletchatkaning ko‘pligi organizm salomatligiga sezilarli hissa qo‘shishi mumkin. Organizmga sog‘lom yog‘lar ham zarur.

Yashil zaytunda organizm ehtiyoj sezadigan sog‘lom va to‘yimli yog‘lar mavjud. Sog‘lom yog‘larni yetarli olish qondagi shakar muvozanati va xolesterinni ham me’yorda ushlab turishga ko‘maklashadi. Kalsiy, kaliy, magniy, temir kabi oziq moddalarga boy bo‘lgan yashil zaytun suyak salomatligini rivojlantirish, asrash va yaxshilash uchun tanlanishi mumkin.

Yashil zaytunning foydalari quyidagicha:

• Yurak salomatligini qo‘llab-quvvatlaydigan asosiy yog‘ kislotasini o‘z ichiga oladi.
• Saratonga chalinish xavfini kamaytirishi mumkin bo‘lgan antioksidant tarkibga ega.
• Qon shakarini muvozanatlab, diabetga qarshi himoya qilishi mumkin.
• Suyak salomatligini qo‘llab-quvvatlaydigan kalsiy, kaliy, magniy kabi oziq moddalarga boy.
• Yallig‘lanishni kamaytirib, teri kasalliklarining oldini olishga yordam berishi va teri ko‘rinishini yaxshilashi mumkin.
• Teri ehtiyoj sezadigan E vitamini uchun muhim manba hisoblanadi.
• To‘yimli bo‘lgani va yuqori oziq qiymatga ega ekani sabab vazn nazoratiga yordam berishi mumkin.

Zaytunning antioksidant xususiyatlari nima uchun kerak?

Zaytunning foydalari uning antioksidant xususiyatlari bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, zaytun inson salomatligi uchun muhim birikmalarga boy. Ushbu birikmalar va ularning foydalari quyidagicha:

• Oleuropein: Oleuropein ko‘proq pishmagan zaytunda uchraydi va zaytun daraxtini zararli mikroorganizmlardan himoya qiladi. Bu modda ko‘plab salomatlik foydalari bilan ham bog‘liq. Achchiq zaytunning foydasi ham oleuropein moddasidan kelib chiqadi.
• Gidroksitirozol: Zaytun pishishi jarayonida oleuropein parchalanishi natijasida hosil bo‘ladigan bu modda mevadagi eng kuchli antioksidantlardan biri sanaladi. Gidroksitirozol qon bosimini muvozanatlashga va yurak salomatligini asrashga yordam berishi mumkin.
• Tirozol: Tirozol zaytunning yog‘ shaklida ko‘p uchraydi. Bu modda saratonning oldini olishga yordam berishi mumkin bo‘lgan xususiyatlarga ega.
• Oleanolik kislota: Bu birikma jigar shikastlanishining oldini olishga va organizmdagi yallig‘lanishni kamaytirishga yordam berishi mumkin.
• Kversetin (Quercetin): Kversetin zaytun bilan birga ko‘plab meva va sabzavotlarda uchraydigan kuchli antioksidantdir. Qon bosimini me’yorda ushlab, yurak salomatligini asrash, immunitetni mustahkamlash va saratonga qarshi ta’sir ko‘rsatishi mumkin.

Yuqorida tilga olingan antioksidant birikmalar organizmdagi zararli moddalarni chiqarish, kanserogen hujayralarning o‘sishini to‘xtatish, yallig‘lanishga qarshi kurashish kabi ko‘plab biologik jarayonlarda ishtirok etadi.

Zaytunning vazn nazoratiga ta’siri qanday?

Zaytunning foydalari o‘rganilganda, uning vazn nazoratiga yordam berishi ham e’tiborga tushadi. Zaytun kaloriyasi past, sog‘lom yog‘ ulushi yuqori va kletchatkaga boy. Past kaloriyali mahsulotlarni iste’mol qilish kamroq kaloriya talab qilishi va uzoqroq to‘qlik hissini berishi mumkin.

Zaytun bilan bir qatorda yong‘oq (masalan, funduq) va avokado kabi bir to‘yinmagan yog‘larga boy mahsulotlarni iste’mol qilish bevosita vazn kamayishiga olib kelishi mumkin. 32 nafar ayol ishtirokida 60 kun davomida o‘tkazilgan bir tadqiqotda bir to‘yinmagan yog‘lar ustun bo‘lgan ovqatlanish uslubida vazn kamayishi va bel aylanasining kichrayishi kuzatilgani qayd etilgan. Zaytun kaloriyasi nisbatan past, sog‘lom yog‘larga boy manba bo‘lib, shu xususiyatlari orqali vazn nazorati jarayoniga hissa qo‘shishi mumkin.

Zaytun allergiya chaqiradimi?

Zaytunning foydasi bo‘lgani kabi ayrim xavflari ham bo‘lishi mumkin. Ehtimoliy xavflar zaytunning fermentatsiyadan so‘ng ortiqcha tuz saqlashi va pishgan qora zaytunda akrilamid (zaytunni qayta ishlash jarayonida hosil bo‘ladigan modda) miqdorining yuqori bo‘lishi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin.

Shuningdek, zaytun daraxti gulchangi (polen)ga sezgir odamlarda zaytun iste’molidan keyin kamdan-kam hollarda allergiya alomatlari paydo bo‘lishi mumkin. Bu xavf og‘iz va tomoqda kuzatiladigan allergik alomatlarni o‘z ichiga oladi.

Ko‘p beriladigan savollar

Zaytun qanday qayta ishlanadi?

Zaytun xom meva holida achchiq ta’mga ega bo‘lgani uchun ko‘p ham afzal ko‘rilmasligi mumkin, biroq achchiq zaytunning foydasi xuddi qora zaytunning foydasi kabi bo‘lishi mumkin. Fermentatsiya jarayonida zaytunning ta’mi yaxshilanishi bilan birga rangi va tuzilishi ham o‘zgaradi hamda foydali bakteriyalar yuzaga chiqadi. Zaytunni qayta ishlash uchun ma’lum muddat tuzlanadi yoki konservalash tamoyiliga ko‘ra fermentatsiya qilinadi.

Zaytun iste’mol qilganda nimalarga e’tibor berish kerak?

Qayta ishlangan zaytunda tuz miqdori yuqori bo‘lgani uchun bu holat, ayniqsa yuqori qon bosimi va diabeti bor odamlarda xavf tug‘dirishi mumkin. Zaytunni iste’mol qilishda me’yorni oshirmaslik, ishonchli joylardan sotib olish, mog‘orlagan yoki rangi o‘zgarganini yemасlik hamda xarid qilgandan so‘ng saqlash sharoitlariga rioya qilish muhim bo‘lishi mumkin.

Zaytun qanday iste’mol qilinadi?

Zaytun an’anaviy ravishda nonushta dasturxonlarining ajralmas mahsuloti bo‘lib, danagi ajratilib bevosita iste’mol qilinadi. Ezma ko‘rinishida sendvichga, non ustiga yoki boshqa xamirli mahsulotlarga surtib yeyilishi mumkin. Boʻlaklarga boʻlingan holda salatlarga, makaronlarga, pitsa retseptlariga qo‘shilishi ham mumkin. Shuningdek, yirik zaytunlarning ichiga pishloq solib, gazak sifatida iste’mol qilish mumkin.

Yashil zaytunning foydalari nimalardan iborat?

Yashil zaytunning foydalari klassik qora zaytunning foydalari bilan o‘xshash. Yashil zaytunda ham antioksidant moddalar, qimmatli yog‘lar va boshqa muhim oziq moddalari mavjud. Yashil zaytun odatda salamura ko‘rinishida qayta ishlangani uchun tuz miqdori ko‘proq va ta’mi nordonroq bo‘lishi mumkin. Bu holat yashil zaytunning oziq qiymatlarida ozgina farq paydo bo‘lishiga sabab bo‘lishi mumkin.