Dispraksiya nima? Dispraksiyaning belgilari

Dispraksiya turli sabablarga ko‘ra bolalik davrida paydo bo‘lishi mumkin. Bir nechta omillar o‘zaro ta’sirlashuvi natijasida yuzaga keladigan bu holat davolanmasa, juda noqulay va bezovta qiluvchi bo‘lishi mumkin. Bu holat muvofiqlashtirish (koordinatsiya) va motor ko‘nikmalar rivojlanishida ayrim qiyinchiliklar yuzaga kelishiga sabab bo‘lishi mumkin.
Ko‘pincha miyaning mushak harakatlarini rejalashtirish va muvofiqlashtirish (koordinatsiya qilish) qobiliyatida zaifliklar kuzatiladi.

Dispraksiya bo‘lgan odamlar kundalik faoliyatda, ayniqsa yozish, tugma ilish kabi mayda motorika (nozik harakatlar)da qiynalishi mumkin.
Shuningdek, yugurish, sakrash kabi yirik motorika (keng harakatlar)ga kiradigan harakatlarda ham diqqatni jamlash qiyinlashishi ehtimoli bor.

Bu holatda tana harakatlarini to‘g‘ri muvofiqlashtirish murakkablashadi va qo‘l–ko‘z koordinatsiyasi talab qiladigan mashg‘ulotlar muammo bo‘lib qolishi mumkin.

Dispraksiya nima?

Dispraksiya aqliy rejalashtirish va tashkil etishda qiyinchilik tug‘dirib, motor harakatlarni boshlash, tartibga solish yoki ularni to‘g‘ri ketma-ketlikda bajarishni ancha qiyinlashtirishi mumkin. Shu sababli bolalarning tengdoshlari bilan munosabatlariga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.

O‘ziga ishonchga putur yetkazishi mumkin bo‘lgan rivojlanish motor koordinatsiyasi buzilishi ijtimoiy yakkalanish (izolyatsiya)ga va xavotir  kabi hissiy ta’sirlarga olib kelishi mumkin.

Dispraksiya sabablari nimalardan iborat?

Dispraksiya turli sabablarga ko‘ra bolalik davrida paydo bo‘lishi mumkin. Bir nechta omilning o‘zaro ta’siri natijasida yuzaga keladigan bu holat davolanmasa, juda bezovta qilishi mumkin.

Shu sababli o‘z vaqtida to‘g‘ri tashxis qo‘yilishi va soha mutaxassisi shifokor tomonidan davolash jarayoni boshlanishi zarur bo‘lishi mumkin.

Ba’zi hollarda dispraksiya irsiy (nasldan-naslga o‘tuvchi) holat sifatida baholanadi. Oilada shunga o‘xshash motor koordinatsiya muammolari bo‘lgan odam bo‘lsa, genetik moyillik  haqida gapirish mumkin.

Miyaning ayrim hududlarida yuzaga keladigan va rivojlanish buzilishlariga sabab bo‘ladigan motor va koordinatsiya muammolari rejalash hamda muvofiqlashtirish kabi qobiliyatlarga to‘sqinlik qilishi mumkin.

Shuningdek, muddatidan oldin tug‘ilgan chaqaloqlarda miya to‘liq rivojlanmagan bo‘lsa, motor ko‘nikmalarga salbiy ta’sir qiladigan dispraksiya kabi holatlar kuzatilishi mumkin.

Dispraksiya bolalikda bo‘lgani kabi keyinchalik ham turli omillar sabab paydo bo‘lishi mumkin.
Miya jarohatlari va travmalar motor nazorati amalga oshadigan hududlarda shikastlanishga olib kelishi mumkin.

Bundan tashqari, homiladorlik paytida bolakayning alkogol, sigaret (sigara) yoki shunga o‘xshash toksik moddalarga duch kelishi ham miyaning motor va koordinatsiya ko‘nikmalari rivojlanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.

Homiladorlik davrida o‘tkazilgan infeksiyalar, stress, yoki ovqatlanishdagi yetishmovchiliklar ham bolaning rivojlanishiga bevosita zarar yetkazishi mumkin.

O‘rganish qiyinchiliklari, autizm spektr buzilishi, xavotir, depressiya kabi psixologik holatlar dispraksiya kabi kasalliklarga zamin yaratishi mumkin.

Dispraksiyaning belgilari nimalar?

Dispraksiya motor ko‘nikmalar va muvofiqlashtirish qobiliyatiga salbiy ta’sir qiluvchi jiddiy holatdir. Belgilar ko‘pincha odamdan odamga farq qiladi, ammo umumiy uchraydigan holatlar quyidagilar:

👉 Motor koordinatsiyada qiyinchiliklar
👉 Muvozanat muammolari
👉Aqliy rejalashtirish va tashkil etishda qiyinchiliklar
👉Kundalik hayot faoliyatlarida qiynalish
👉 Aqliy va hissiy (emotsional) belgilar
👉Diqqatning tez chalg‘ishi
👉 Aqliy sustlashish
👉 Ko‘rish va eshitish orqali koordinatsiyada qiyinchiliklar
👉 Jismoniy haddan tashqari harakatchanlik
👉O‘rganish jarayonida orqaga ketish

Yangi ko‘nikmalarni o‘rganishda qiynalish, motor ko‘nikmalar sekin rivojlanishi, kundalik faoliyatlarni o‘rganish uchun ko‘proq vaqt ketishi kabi holatlar ham belgilarga kirishi mumkin.

Bundan tashqari, ko‘rish diqqatini jamlash va idrok etish muammolari, ko‘rish signallarini (vizual uyaranlar) e’tiborga olish, ko‘rish ma’lumotini qayta ishlashda ham ko‘pincha qiyinchilik kuzatiladi.

Tez fikrlashda qiynalish, javob qaytarishda sustlik kabi yaqqol ko‘rinadigan va bezovta qiladigan holatlar ham birga kelishi mumkin.

Dispraksiya davosi (muolajasi) nima?

Dispraksiya belgilari kuzatilsa, umumiy nevrologga murojaat qilish muhim. Davolash orqali holatning ta’siri kamaytirilishi mumkin.

Ko‘pincha bolalikda aniqlanadigan dispraksiya davolanmasa, kundalik hayotda motor ko‘nikmalar va muvofiqlashtirish qobiliyati uyg‘unligiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.

Davolash jarayonida esa odamning yoshi, ehtiyoji va qiyinchiliklariga mos keladigan samarali usul tanlanadi. Bunda to‘g‘ri tashxis qo‘yish va shaxsga mos davolash rejasi tuzish ko‘zda tutiladi.

Motor ko‘nikmadagi muammolar va unga bog‘liq ehtimoliy nevrologik sabablar turli testlar orqali sinchiklab tekshirilishi mumkin. Keyingi bosqichda, agar holat og‘ir bo‘lsa, bemor ergoterapevt (ergoterapist)larga yo‘naltirilishi mumkin.

Kundalik hayot faoliyatida mustaqillikni oshirishni maqsad qilgan bu mutaxassislar dispraksiya davosida asosiy rol o‘ynashi mumkin.

Mutaxassis shifokor tavsiyasiga ko‘ra mushak kuchi, muvozanat, tana tutishi va motor koordinatsiyani yaxshilash uchun fizioterapevtga murojaat qilish ham kerak bo‘lishi mumkin.

Ba’zan bu holat hissiy qiyinchiliklar bilan bog‘liq bo‘lib, o‘ziga ishonch yetishmasligi va xavotir holati buzilishi natijasida kuchayishi mumkin. Bunday vaziyatda kognitiv-xulq-atvor terapiyasi  tavsiya etiladi.

Shunda hissiy qiyinchiliklarni boshqarish va salbiy fikrlash qoliplarini buzish maqsad qilinadi. Bolalar uchun maktabda qo‘shimcha yordam olish ham sog‘ayish jarayoniga ijobiy hissa qo‘shishi mumkin.

Shu sababli o‘qituvchilarni xabardor qilib, farzandingiz uchun maxsus ta’lim rejalari tuzilishini so‘rashingiz mumkin.

Dispraksiyaning turlari nimalar?

Dispraksiya — miyada motor ko‘nikmalarni boshqaradigan hududlar ta’sirlanishi natijasida kelib chiqadigan holatdir. Ko‘pincha bolalikda harakat va koordinatsiya buzilishi sifatida ko‘rinsa-da, kattalarda ham uchrashi ehtimoli yuqori. Dispraksiya reabilitatsiyasi (tiklash) uning turiga qarab farq qiladi.

Dispraksiya turli kichik turlarga ega:

 Motor dispraksiya — yurish, yugurish, sakrash kabi asosiy motor ko‘nikmalar qiyinchilik bilan bajariladigan tur. Bolalarda tez-tez uchrab, o‘z rivojlanish bosqichlarida kech yurish va jismoniy faoliyatda qiynalishga olib kelishi mumkin.
 Kognitiv dispraksiya — ma’lum bir maqsadga erishish jarayonida rejalash va bajarishda qiyin kechadigan holatlarga sabab bo‘lishi mumkin.
 Rivojlanish dispraksiya — bolalikda motor ko‘nikmalarni rivojlantirishda yuzaga keladigan qiyinchiliklarni anglatadi. U bolaning yoshiga mos motor ko‘nikmalarni o‘rganishda kechikishga olib kelishi mumkin.
 Sezgi-motor dispraksiya — sezgi ma’lumotlari bilan motor harakatlarning uyg‘un integratsiyasiga ta’sir qiladi.
 Verbal dispraksiya — nutq motor ko‘nikmalariga ta’sir qiladigan tur. Odam to‘g‘ri nutq harakatlarini bajarishda qiynalishi mumkin, bu esa talaffuz muammolariga olib keladi. Nutq terapiyasi yordamida tovushlarni to‘g‘ri chiqarish, ovqatni to‘g‘ri yeyish kabi funksiyalarni rivojlantirish mumkin.

Ushbu turlar tashxis qilingach, bemorga dispraksiya reabilitatsiyasi qo‘llanishi mumkin. Dispraksiya reabilitatsiyasi — bu holatga ega odamlarning kundalik hayotda yanada mustaqil va samarali bo‘lishiga yordam beradigan davolash jarayonidir.

Reabilitatsiya odatda mehnat terapiyasi mutaxassislari (ish terapevtlari), fizioterapevtlar va nutq terapevtlari kabi mutaxassislar tomonidan olib boriladi.

Tez-tez so‘raladigan savollar

Dispraksiya sabablari nimalar?

Dispraksiya paydo bo‘lishiga bir nechta omil ta’sir qilishi mumkin. Ular orasida: genetik omillar, miya rivojlanishi va salomatligi, vaqtli tug‘ilish, tug‘ma nevrologik holatlar, atrof-muhit omillari bo‘lishi mumkin.

Dispraksiya tashxisi qanday qo‘yiladi?

Tashxis mutaxassis shifokor tomonidan qo‘yiladi. Batafsil klinik baholash, tibbiy tarixni yig‘ish va rivojlanish tarixi ko‘rib chiqiladi. Jismoniy ko‘rik va motor ko‘nikmalarni baholash orqali xulosa qilinadi.

Dispraksiya davosida qaysi usullar qo‘llanadi?

Ko‘pincha motor ko‘nikmalardagi qiyinchiliklarni kamaytirishga qaratilgan turli usullar qo‘llanadi. Mehnat terapiyasi (ish terapiyasi), jismoniy terapiya, o‘yin terapiyasi, kognitiv-xulq-atvor terapiyasi, ijtimoiy ko‘nikmalarni rivojlantirish va sezgi integratsiyasi terapiyasi kabi yondashuvlar qo‘llanishi mumkin.