Detoks nima? Detoks qanday qilinadi?

Detoks — organizmdagi toksinlar va zararli moddalarni chiqarib yuborishga yordam beradigan, qisqa muddatda tez natija berishi bilan ajralib turadigan parhez (diyet) modeli hisoblanadi. Shuningdek, detoks orqali vaznni nazorat qilish ham mumkin bo‘ladi.

So‘nggi yillarda eng ko‘p muhokama qilinadigan va qo‘llaniladigan ovqatlanish dasturlaridan biri — detoks. U ko‘pincha ozish uchun qo‘llansa-da, aslida u to‘liq ma’noda “ozish dasturi” emas. Odamlar yetarli va muvozanatli ovqatlanish orqali yog‘larning to‘planishini to‘xtatishga harakat qiladilar, ammo ma’lum vaqt o‘tgach, vazn ortishiga moyillik paydo bo‘lishi mumkin. Ana shunday paytda detoks dasturlari metabolizmni tezlashtirishga ko‘maklashib, vazn tashlashga yordam beradi va tanani yanada tetik hamda sog‘lom his qilishga xizmat qiladi. Qisqa muddatda sezilarli natija berishi sababli ovqatlanishda detoks dasturlari odatda 3, 5, 7 kunlik yoki ko‘pi bilan 2 haftalik bo‘ladi. Biroq, odatda bajarish qiyin va intizom talab qilgani uchun detoks dasturlari ko‘pincha 3 kunlik shaklda qo‘llanadi.

Detoks nima?

Aslida organizm turli yo‘llar bilan qabul qilgan toksinlarni har kuni, ayniqsa tun va tongning erta soatlarida, o‘zi “tozalab” turadi. Ammo yosh o‘tishi bilan organizmning metabolik chiqindilarni tozalash quvvati pasayishi kuzatiladi. Tanada toksin to‘planishining ikkita asosiy sababi bor: birinchisi — havo, suv va oziq-ovqat tarkibidagi tabiiy bo‘lmagan atrof-muhit toksinlariga duch kelish; ikkinchisi — ortiqcha charchoq, stress, xavotir (anksiyete) va asab tizimidagi buzilishlardir.

Odatda o‘pka havodan kiradigan begona moddalarni tashqariga chiqarib yuborishga mas’ul. Teri atrof-muhit toksinlarini to‘sib turadi. Jigar, ichaklar, limfa tizimi va buyraklar esa qon aylanish tizimidagi toksik moddalarni chiqarib yuboradi. Biroq havo ifloslanishi, chekish, nosog‘lom ovqatlanish odatlari kabi holatlarda organizmning “tozalash” ishlari yetarli bo‘lmasligi mumkin. Ana shunday davrda yengil mashqlar, meditatsiya va nafas mashqlari bilan qo‘llab-quvvatlanadigan, asosan sabzavot sharbatlari va yengil taomlar asosida tuzilgan detoks dasturlari qo‘llanadi.

Detoksni kimlar qilishi mumkin?

Aslida detoksga hammaning ehtiyoji bo‘lishi mumkin. Turmush tarzi va shaxsiy ehtiyojlarga qarab tuzilgan dasturlar odamning o‘zini yanada tetik va jo‘shqin his qilishiga yordam beradi. Biroq ayrim holatlarda organizm detoksga ehtiyoji borligini ma’lum belgilar orqali bildiradi:

• Bel va bo‘g‘im og‘riqlari, bosh og‘rig‘i, bo‘yinning qotib qolishi
• Tez-tez shamollash, tomoq og‘rig‘i, burun qichishishi, immunitet tizimining zaiflashuvi, yo‘tal, ko‘krakda xirillash
• Holsizlik, charchoq, ishtiyoqsizlik, asabiylik, bosh aylanishi, uyquchanlik, kayfiyatning tez o‘zgarishi, depressiya, uyqusizlik, xavotir
• Teri toshmalari, terida qizarish, ko‘zlarda qo‘zg‘alish (irritatsiya)
• Hazm buzilishi, ko‘ngil aynishi, og‘izdan yoqimsiz hid kelishi, qabziyat, isitma

Biroq detoks dasturini boshlashdan oldin albatta shifokor bilan maslahatlashish kerak. Ayniqsa diabet, buyrak kasalliklari va yuqori qon bosimi bo‘lganlar hamda homilador ayollarga bunday ovqatlanish dasturlariga qo‘shilmaslik tavsiya etiladi.

Ovqatlanishda detoks qanday qilinadi?

Ovqatlanishda detoks dasturi qo‘llanganda ovqatlanish vaqtlarining muntazam bo‘lishiga e’tibor berish lozim. Taomlarda tuz ishlatilmaydi, tuz o‘rniga ziravorlar qo‘shish mumkin. Qahva va choy iste’molidan (ayniqsa odatdagi choy va kofe) qochiladi. Ayniqsa qora choy o‘rniga ko‘k choy, dolchin, kekik, yalpiz, ada choyi, na’matak, zarchava, zanjabil kabi o‘simlik choylari afzal ko‘riladi.

Go‘sht, go‘sht mahsulotlari, sut hamda yog‘siz qatiq va kefirdan boshqa sut mahsulotlari parhezdan chiqariladi. Odatda ko‘proq yashil bargli sabzavotlardan tayyorlangan detoks ichimliklari iste’mol qilinadi. Kuniga kamida 3 litr suv ichiladi. Detoks sho‘rvalari va ichimliklarida ishlatiladigan sabzavot hamda mevalarni mavsumida iste’mol qilish muhim qoidadir. Shakar va shakar qo‘shilgan barcha mahsulotlardan qat’iy voz kechish kerak.

Bir kunlik namunaviy detoks ro‘yxati

Quyida Oʻzbekiston sharoitiga mos, bir kunlik namunaviy detoks roʻyxati keltirilgan. Bu menyu organizmni yengillashtirish, suyuqlik balansini yaxshilash va hazmni qoʻllab-quvvatlashga qaratilgan.

🌅 Ertalab (uygʻongach)

• 1 stakan iliq suv + limon sharbati
• Xohishga ko‘ra: 1 choy qoshiq asal

👉 Metabolizmni uyg‘otadi, jigar faoliyatini faollashtiradi.

🍎 Nonushta

• Olma + sabzi salati (ozgina limon sharbati bilan)
• 1 piyola yashil choy

👉 Yengil, vitaminlarga boy, ichak faoliyatiga foydali.

🥒 Tamaddi (tushgacha)

• 1 dona olma yoki
• 1–2 dona bodring
• Oddiy suv

🍲 Tushlik

• Sabzavotli shoʻrva (kartoshkasiz bo‘lsa yanada yaxshi)
• 100 g qaynatilgan tovuq filesi yoki mosh
• Bug‘da pishgan sabzavotlar (qovoq, karam, sabzi)

👉 Oqartirilmagan, yog‘siz, tuzsizga yaqin bo‘lishi tavsiya etiladi.

🌙 Kechki ovqat

• Lavlagi salati (limon sharbati bilan)
• Yoki yengil sabzavotli salat
• Suv yoki o‘simlik choyi

👉 Kechki ovqat yengil va 19:00 gacha bo‘lsa yaxshi.

🚫 Detoks kuni davomida cheklanadi:

• Qovurilgan ovqatlar
• Non, shirinliklar
• Gazli ichimliklar
• Qahva va shakar
• Juda sho‘r ovqatlar

Oziq-ovqatlarni imkon qadar suyuq holatda iste’mol qilish va kun davomida taxminan 3 litr suv ichish tavsiya etiladi. Oyiga bir marta qilinadigan bir kunlik detoks hazm qilish tizimini “dam oldirib”, metabolizmni tezlashtiruvchi ta’sir ko‘rsatadi.