Dispepsiya nima?

Dispepsiya — qorinning yuqori qismida to‘lishish, shishish, ko‘ngil aynishi kabi ovqat hazm qilish bilan bog‘liq muammolarning umumiy nomi. Dispepsiya xalq orasida hazm buzilishi (hazmsizlik) deb ham ataladi va ko‘pincha katta porsiyali ovqatlardan keyin paydo bo‘ladi yoki ovqat hazm qilish tizimidagi turli muammolarning belgisi bo‘lishi mumkin. Shu sababli u kasallik emas, alomat (simptom) sifatida qabul qilinadi. Dispepsiya shifokor tavsiyasi bilan qo‘llanadigan ayrim dori vositalari va sog‘lom turmush tarziga oid tavsiyalarni bajarish orqali davolanadigan holatdir. Matnning davomida “Dispepsiya nima?” savoliga yanada batafsil javoblarni topishingiz mumkin.

Dispepsiya nimani anglatadi?

Dispepsiya — keng tarqalgan nomi bilan hazm buzilishi (hazmsizlik) — ovqat hazm qilish tizimi kasalliklari orasida uchraydigan holatlardan biridir. U, odatda, gastrointestinal tizim deb ataladigan: og‘iz, qizilo‘ngach, me’da, ingichka ichak, yo‘g‘on ichak va anusni o‘z ichiga olgan tizimdagi turli noqulayliklar va hazm muammolari fonida yuzaga keladi. Dispepsiyaga sabab bo‘ladigan eng muhim omillarning boshida ovqatlanishdagi buzilishlar turadi. Shu bois shifokorga murojaat qilgan bemorlarga birinchi navbatda ratsionni to‘g‘rilash va ovqatlanish tartibini yo‘lga qo‘yish tavsiya etiladi. Ovqatlanish tartibiga qo‘shimcha ravishda mos dori-darmon bilan davolash ham berilib, bu holatni yengillashtirish mumkin.

Biroq dispepsiya qisqa fursatda o‘tib ketadigan muammo emas — odatda uzoq muddatli davolash tartiblarini talab qiladi. Dispepsiya odatda jiddiy asoratlarga olib kelmasa-da, hayot sifatining pasayishiga va ba’zan ijtimoiy hayotdan chekinishga sabab bo‘lishi mumkin.

Dispepsiya belgilari nimalardan iborat?

Dispepsiya gastroenterologiya bo‘limiga murojaat qiladigan bemorlarning muhim qismida uchraydi. Bu holat asosan me’da bilan bog‘liq shikoyatlarni o‘z ichiga oladi. Eng ko‘p uchraydiganlari: ko‘ngil aynishi, shishish, qorin og‘rig‘i, ovqat yegandan keyin paydo bo‘ladigan noqulaylik hissi. Dispepsiyaning ayrim keng tarqalgan belgilari:

• Erta to‘yib qolish hissi: Ovqat paytida, hali ovqat tugamasidan turib erta to‘yish hissi paydo bo‘lishi.
• Ovqatdan keyingi to‘lishish: Ovqatdan keyingi to‘qlik/to‘lishish hissi ma’lum vaqt o‘tsa ham ketmasligi va uzoq davom etishi.
• Qorinning yuqori qismida og‘riq: Ko‘krak suyagining pastki qismi bilan kindik oralig‘idagi sohada ba’zan yengil, ba’zan kuchli og‘riq bo‘lishi.
• Qorinning yuqori qismida kuydiruvchi hissiyot: Qorinning yuqori qismida yoki qizilo‘ngachda bezovta qiladigan kuydirishga o‘xshash issiqlik hissi.
• Qorinning yuqori qismida shishish va og‘riq: Qorinning yuqori qismida taranglik, shishish va og‘riq.
• Ko‘ngil aynishi: Qusish hissi bilan kechadigan, bezovta qiluvchi ko‘ngil aynishi.
• Haddan tashqari gaz va kekirish: Me’dada ortiqcha gaz to‘planishi va bu gazning og‘iz orqali chiqishi (kekirish).

Dispepsiya yuqoridagi belgilar bilan birga ayrim bemorlarda yanada jiddiy alomatlar bilan ham kechishi mumkin. Quyidagilardan biri kuzatilsa, albatta sog‘liq muassasasiga murojaat qilish kerak. Dispepsiyaga hamroh bo‘lishi mumkin bo‘lgan jiddiy belgilar:

• Qon aralash yoki to‘q rangli qusish
• Disfagiya — yutish qiyinlashuvi
• Najasning qora rangda bo‘lishi
• Sababi tushuntirib bo‘lmaydigan va tez vazn yo‘qotish
• Ko‘krak og‘rig‘i
• Nafas qisishi
• Terlash
• Me’dada go‘yo “bo‘rtma” bordek his qilish
• Kamqonlikdan darak berishi mumkin bo‘lgan charchoq va holsizlik

Dispepsiya sabablari nimalar?

Dispepsiyaning turli sabablari bo‘lishi mumkin, ammo asosiy sabab — ovqatlanishdagi buzilishlar. Bundan tashqari, turmush tarzi odatlari, dorilarning nojo‘ya ta’sirlari yoki ayrim yashirin (asosiy) kasalliklar ham dispepsiyaga olib kelishi mumkin. Dispepsiyaga sabab bo‘lishi mumkin bo‘lgan omillar:

Noto‘g‘ri ovqatlanish uslubi

Katta porsiyalar, tez-tez va shoshilib ovqatlanish dispepsiyaga olib keladigan muhim omillardandir. Ratsionda yog‘li, ziravorli, achchiq, shirin, nordon, kislotali, gazli, spirtli va kofeinli taom-ichimliklarning ko‘p bo‘lishi dispepsiyani keltirib chiqarishi mumkin. Ovqatlangandan keyin darhol yotib olish ham hazm jarayonini sekinlashtirib, dispepsiyani kuchaytirishi mumkin.

Turmush tarzi odatlari

Ba’zi turmush tarzi odatlari dispepsiyani qo‘zg‘atishi mumkin. Masalan, kamharakatlik va keraksiz dori iste’moli. Dispepsiyaga sabab bo‘lishi mumkin bo‘lgan odatlardan ayrimlari:

• Umuman jismoniy faollik qilmaslik, kamharakat hayot
• Chekish
• Muntazam spirtli ichimlik iste’moli
• Haddan tashqari stress
• Surunkali kasalliklar tufayli muntazam dori qabul qilish
• Keraksiz yoki me’yoridan ortiq qabul qilinadigan: og‘riq qoldiruvchilar, yallig‘lanishga qarshi dorilar va antibiotik turidagi dori vositalari

Tibbiy holatlar

Turli tibbiy holatlar dispepsiyaga sabab bo‘lishi mumkin. Dispepsiyani keltirib chiqarishi mumkin bo‘lgan kasalliklardan ayrimlari:

• Refluks
• IIBS — irritabel ichak sindromi
• Peptik yara — me’da yaralari
• Oshqozon osti bezi yoki o‘t yo‘llari anomaliyalari
• Laktoza va gluten intoleransi
• Gastroparez — “me’da sustligi/tembelligi”
• Gastrit
• Seliakiya
• O‘t pufagida toshlar
• Qabziyat
• Pankreatit
• Mezenterik ishemiya — ichak tomirlarining tiqilib qolishi
• Qandli diabet 
• Qalqonsimon bez kasalliklari
• Me’da saratoni

Dispepsiya qanday tashxis qilinadi?

Dispepsiyadan shikoyat qilib shifokorga murojaat qilgan bemorlarga avvalo ovqatlanish odatlari va tibbiy holati haqida savollar beriladi. Keyin bemor jismoniy ko‘rikdan o‘tkaziladi. Shifokor aniqlagan dastlabki belgilar asosida zarur bo‘lsa qo‘shimcha tekshiruvlar tayinlanadi. Eng ko‘p qo‘llanadigan usullardan biri — ovqat hazm qilish tizimida muammo bor-yo‘qligini tekshirish uchun qorin rentgeni. Yengil yoki o‘rtacha darajadagi alomatlarda ushbu usullar ko‘pincha yetarli bo‘ladi.

Ammo alomatlar kuchli bo‘lsa, to‘satdan boshlangan bo‘lsa yoki bemor yoshi 55 dan katta bo‘lsa, yanada chuqur tibbiy baholash talab qilinishi mumkin. Bunday holatlarda qo‘llanadigan tahlil va tekshiruvlar:

• Laborator tahlillar: Temir tanqisligi, qalqonsimon bez (tiroid) va shunga o‘xshash dispepsiyaga olib kelishi mumkin bo‘lgan holatlarni aniqlash uchun.
• Nafas va najas testlari: Peptik yara bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin bo‘lgan holatlarni aniqlash uchun.
• Endoskopiya: Yuqori ovqat hazm qilish tizimi kasalliklarini aniqlash va zarur bo‘lsa namuna olish uchun qo‘llanadi. Endoskopiya orqali dispepsiyani qo‘zg‘atishi mumkin bo‘lgan peptik yara, refluks va yallig‘lanishli kasalliklar aniqlanishi mumkin.
• BT taramasi : Ushbu tasvirlash usuli orqali dispepsiyaga sabab bo‘lishi mumkin bo‘lgan ichak tutilishi kabi holatlarni aniqlashga yordam beradi.

Dispepsiyani davolash qanday bo‘ladi?

Dispepsiya ko‘pincha yengil kechadi va agar asosiy (yashirin) sabab bo‘lmasa, o‘z-o‘zidan o‘tib ketishi mumkin. Ammo tez-tez takrorlansa yoki o‘zi o‘tib ketmasa, shifokor tavsiyasi bilan qo‘llanadigan dori vositalari va uy sharoitida bajariladigan ayrim usullar bilan yengillashishi mumkin. Dispepsiya davolashida qo‘llanadigan usullardan ba’zilari:

• Shifokor yozib bergan: hazmni tartibga soluvchi, me’da kislotasini va me’da og‘rig‘ini kamaytiruvchi dorilarni qabul qilish
• Hazm buzilishiga sabab bo‘ladigan mahsulotlardan saqlanib, hazmi oson taomlarga o‘tish
• Kichik porsiyalarda va sekin ovqatlanish
• Uyquga yaqin vaqtda ovqat yemay qo‘yish
• Spirtli ichimlik va chekishni to‘xtatish
• Kofeinli ichimliklarni cheklash
• Shifokor nazoratisiz o‘zboshimchalik bilan dori qabul qilmaslik
• Vaznni nazorat qilish
• Stress va bezovtalik (kayg‘u)ni nazorat ostida ushlash
• Hazmni yengillashtirish uchun muntazam jismoniy mashqlar qilish
• Me’da va hazmga yordam berishi aytiladigan o‘simlik choylari: yalpiz-limon, zira, arpabodiyon (rezene), moychechak (papatya) kabi choylarni iste’mol qilish
• Uyqu paytida me’da kislotasining yuqoriga chiqishini kamaytirish uchun bosh va yelkani balandroq tutadigan yostiqdan foydalanish

Agar sizda dispepsiya belgilari bo‘lsa, sog‘liq muassasasiga murojaat qilib, ko‘rik va tibbiy baholash natijasiga ko‘ra to‘g‘ri davolanishni olishingiz mumkin.