Uzoq tarixga ega bo‘lgan zarchoʻva, Hind oshxonasining ajralmas ziravorlaridan biri bo‘lib, sog‘liq nuqtayi nazaridan ko‘plab mutaxassislar tomonidan tavsiya etiladi.
Metabolizm va teri uchun juda foydali bo‘lgan bu ziravorni muvozanatli iste’mol qilish muhim. Chunki ortiqcha ishlatish ayrim muammolarga sabab bo‘lishi mumkin. Har bir mahsulotning o‘z xavf omillari bo‘lgani uchun, zarchoʻvani ham uning ehtimoliy zararlarini inobatga olib iste’mol qilish lozim.

Zarchoʻvaning sog‘liq uchun foydalari o‘rganilganda, taomga maza beradigan bu ziravor metabolizmga ijobiy ta’sir qilishi va teriga ko‘plab afzalliklar berishi ma’lum. Biroq hamma narsada bo‘lgani kabi, zarchoʻvani ham haddan tashqari iste’mol qilish ayrim muammolarni keltirib chiqarishi mumkin. Shu bois, zarchoʻva qo‘llashda me’yorni saqlash va mutaxassislar tavsiyalariga amal qilish muhim.

Zarchoʻva ayrim maxsus holatlarda zararli bo‘lishi mumkinligi ham yoddan chiqmasin. Ayniqsa, muayyan sog‘liq muammolari bor insonlar zarchoʻva iste’moliga ehtiyotkorlik bilan yondashishlari kerak. Shuningdek, zarchoʻva o‘zaro ta’sirga kirishishi mumkin bo‘lgan dorilar haqida ham xabardor bo‘lish muhim. “Zarchoʻva zararlari” deyilganda e’tibor berilishi kerak bo‘lgan barcha tafsilotlarga ushbu maqolada o‘rin berildi.

Zarchoʻva nima?

Zarchoʻva — zanjabil oilasiga mansub qadimiy hind ziravoridir. O‘ziga xos achchiq va ziravorli ta’mga ega bo‘lgan zarchoʻva odatda Hindistonda yetishtiriladi. Zarchoʻva o‘simligining ildizpoyasi (rizom) yorqin sariq yoki to‘q sariq rangda bo‘ladi.

Bu ildizpoyalar odatda quritilib, kukun holiga keltiriladi. Zarchoʻva tarkibida kraxmal va tolalar bo‘ladi. Ildizpoya kurkuminoidlar (curcuminoids) deb ataladigan o‘simlik birikmalariga boy bo‘lib, bu birikmalarning taxminan 4% ini kurkumin (curcumin) tashkil etadi. Zarchoʻvaning zarar va foydalari uzoq vaqtdan beri tez-tez tadqiqotlar mavzusi bo‘lib kelmoqda.

Zarchoʻva zararları nimalar?

Ko‘pincha foydali deb baholanadigan, tez-tez ovqat va ichimliklarda ishlatiladigan zarchoʻvaning ham ko‘p hollarda bilinmaydigan zararli tomonlari bo‘lishi mumkin. “Zarchoʻva zararlari nimalar?” savoliga javob, eng avvalo temir yetishmovchiligi masalasiga borib taqaladi.

Temir yetishmovchiligini qo‘zg‘atishi mumkin

Zarchoʻvaning sog‘liq uchun foydalari haqida ko‘p eshitamiz, biroq ayrim zararli ta’sirlarini ham e’tibordan chetda qoldirmaslik kerak. Ayniqsa, temir yetishmovchiligi muammosi bor insonlar uchun bu ziravorni ehtiyotkorlik bilan ishlatish zarur: zarchoʻvani haddan tashqari iste’mol qilish temirning so‘rilishini salbiy tomonga o‘zgartirishi mumkin.

Sog‘lom ovqatlanish tartibiga ega bo‘lmagan insonlarda temir yetishmovchiligi metabolizmga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Zarchoʻva tarkibidagi ayrim moddalarning temirning organizm tomonidan so‘rilishini kamaytirishi va vaqt o‘tishi bilan temir miqdorining pasayishiga olib kelishi mumkin. Bunday holatda zarchoʻva iste’moli temir yetishmovchiligini yanada kuchaytirishi ehtimoli bor. Shu sababli, zarchoʻvaning zararli tomonlari inobatga olinib, iste’mol miqdoriga e’tibor berish muhim.

Qon bosimini pasaytirishi mumkin

Ayniqsa, qon bosimi bilan bog‘liq muammosi bo‘lgan insonlar zarchoʻva iste’moliga alohida e’tibor berishlari kerak. Zarchoʻvani ortiqcha miqdorda iste’mol qilish qon bosimini tushirib yuborishi va qon aylanish tizimida muammosi bor kishilarga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.

Odatda qon bosimining pasayishi har doim ham jiddiy xavf bo‘lavermasligi mumkin, ammo zarchoʻva haddan tashqari qabul qilinganda qon bosimi istalmagan darajalargacha tushib ketishi ehtimoli bor. Bunda tanadagi muvozanat buzilishi bilan birga turli sog‘liq muammolari yuzaga kelishi mumkin. Qon bosimini me’yorlab turuvchi dori ichadiganlar zarchoʻvani iste’mol qilayotganda yanada ehtiyot bo‘lishlari kerak.

Oshqozon muammolariga sabab bo‘lishi mumkin

Oshqozonni tinchlantirish va yengillik berishi uchun ko‘pincha tanlanadigan zarchoʻva choyi ba’zi zararli ta’sirlari tufayli hamma uchun ham mos bo‘lmasligi mumkin. Hazm qilish tizimi kasalliklari bor, oshqozoni sezgir insonlar zarchoʻva iste’moliga alohida e’tibor berishlari kerak.

Taomlarda tez-tez ishlatiladigan ziravorlar ta’mni oshiradi, biroq ortiqcha iste’mol qilinganda oshqozon salomatligiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Zarchoʻva ham shunday ziravorlardan biri bo‘lib, ko‘p miqdorda iste’mol qilinganda oshqozon kislotasi ishlab chiqishini kuchaytirishi mumkin.

Buyrak toshi muammosiga sabab bo‘lishi mumkin

Zarchoʻva zararları orasidagi muhim masalalardan biri — buyrak bilan bog‘liq holatlardir. Zarchoʻva kabi o‘tkir va yaqqol ta’mli ziravorlar qon aylanishiga tushganda kalsiy (calcium) bilan o‘zaro ta’sirga kirishishi va organizmda “yechilmaydigan” (boshqarilishi qiyin) nojo‘ya ta’sirlarga olib kelishi mumkin.

Doimiy tibbiy tekshiruvdan o‘tib turadigan insonlarda ham buyrak toshi xavfi bo‘lishi mumkin. Bunday vaziyatda zarchoʻva kabi ziravorlarni ishlatish alohida ehtiyotkorlik talab qiladi. Buyrak toshi xavfi bor insonlar zarchoʻvaning organizmdagi ehtimoliy ta’sirlarini hisobga olib, iste’molni nazorat qilishlari kerak.

Operatsiya vaqtida qon ketishi xavfini oshirishi mumkin

Zarchoʻva iste’moli qon ketishi xavfini oshirishi mumkinligi aytiladi. Agar operatsiya bo‘lish ehtimoli bo‘lsa, zarchoʻva iste’molini kamida 2–3 hafta oldin to‘xtatish tavsiya etiladi. “Zarchoʻva zararlari nimalar?” savoliga javob, shuningdek qon ivishi  bilan bog‘liq masalaga ham ishora qiladi.

Tadqiqotlarda u qon ivishini sekinlashtirishi mumkinligi qayd etiladi. Shu sababli, operatsiyadan keyin organizmning zarchoʻva ta’sirini ko‘tarishi qiyinlashishi mumkin. Shuning uchun operatsiyadan bir necha hafta oldin zarchoʻva iste’molini to‘xtatish kerak.

Zarchoʻva choyi zararli(mi)?

Uzoq muddat va ortiqcha miqdorda zarchoʻva choyi ichish boshqa o‘simlik choylari kabi salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Eng to‘g‘ri yo‘l — uni to‘g‘ri usulda va mos oraliqlarda iste’mol qilishdir. Zarchoʻva choyi zararları orasida ayniqsa oshqozon tirnashishi va o‘t (safro) bilan bog‘liq muammolar ko‘proq tilga olinadi. Oshqozon va o‘t yo‘llari kasalliklari bor insonlarga zarchoʻva choyini iste’mol qilmaslik tavsiya etiladi.

Homiladorlik davridagi ayollar va emizikli onalar ham zarchoʻva choyi zararları haqida ko‘p ma’lumot izlaydi va bu masala yetarlicha muhim hisoblanadi. Zarchoʻva bachadon qisqarishlarini qo‘zg‘atishi, shunga bog‘liq ravishda erta tug‘ruq yoki tushish (homila yo‘qolishi) xavfini oshirishi mumkinligi haqida xavotirlar bor.

Yana ayrim tadqiqotlar zarchoʻva ona suti ishlab chiqilishini kamaytirishi mumkinligini ko‘rsatgan. Shu sababli, homiladorlik davrida zarchoʻva iste’molini to‘xtatish tavsiya qilinadi.

Kukun zarchoʻvaning zararları nimalar?

Zarchoʻva yangi yoki kukun holida ishlatilishi mumkin bo‘lgan mahsulot bo‘lib, odatda taomlarda ko‘proq kukun shakli tanlanadi. Ko‘pchilik zarchoʻvani ishlatishdan oldin “kukun zarchoʻvaning zararlari nimalar?” degan savolga javob izlaydi.

Kukun zarchoʻvani ortiqcha qabul qilganda turli sog‘liq muammolari paydo bo‘lishi mumkin. Ko‘ngil aynishi, ich ketishi (ishal), bosh aylanishi kabi alomatlar zarchoʻvani ortiqcha iste’mol qilishdan kelib chiqishi mumkin bo‘lgan ehtimoliy ta’sirlar sirasiga kiradi.

Zarchoʻvaning foydalariga qaramay, uni juda ko‘p ishlatish og‘iz qurishi, bosh og‘rig‘i, oshqozonda dam bo‘lish yoki kuyish, hazmsizlik kabi noqulayliklarga olib kelishi mumkin. Shuningdek, gastrit va refluks kabi oshqozon muammolari bor odamlarda kasallikni qo‘zg‘atib yuborish xavfi mavjud.

Zarchoʻva qand miqdorini tushirishi mumkinligi sababli, diabet bemorlari uni ehtiyotkorlik bilan ishlatishlari kerak.

Saraton bemorlari qabul qiladigan dorilar bilan o‘zaro ta’sirga kirishishi mumkinligi sababli, bunday bemorlar zarchoʻvani iste’mol qilishdan oldin shifokor bilan maslahatlashishlari muhim. Shuningdek, ayrim zarchoʻva kukunlarida nerv tizimi uchun zararli bo‘lgan qo‘rg‘oshin (lead) metali yuqori darajada bo‘lishi mumkin.

Ushbu matnda ko‘rib chiqilgan zarchoʻva zararları shaxsiy farqlar sababli odamlarda o‘zgarishi mumkin. Shu bois mahsulotni ishlatishdan oldin kerakli tekshiruvlardan o‘tish va mutaxassis belgilagan dozada iste’mol qilish tavsiya etiladi.

Tez-tez so‘raladigan savollar

Zarchoʻva choyi ozdiradimi?

O‘tkazilgan tadqiqotlar zarchoʻva vazn kamaytirish jarayonlarida potensial rol o‘ynashi mumkinligini ko‘rsatadi. Zarchoʻva tarkibidagi kurkumin (curcumin) deb ataladigan modda bazal metabolizm tezligini oshirib, vazn yo‘qotishga va metabolik holatning yaxshilanishiga hissa qo‘shishi mumkin.

Zarchoʻva qaysi vitaminlarni o‘z ichiga oladi?

Zarchoʻva (Curcuma longa L.) o‘simligi A, E, C vitaminlari hamda glutatyon (glutathione, GSH, GSSG), B1, B3 va B9 vitaminlari jihatidan boy manba bo‘lib, tarkibidagi yuqori fenolik va flavonoid miqdorlari sababli nihoyatda samarali antioksidant o‘simlik sifatida baholanishi mumkin.

Kuniga qancha zarchoʻva iste’mol qilish kerak?

Sog‘liq muammosi bo‘lmagan har bir kishi kuniga 1–2 qoshiq zarchoʻva iste’mol qilib, immun tizimini mustahkamlashi va yuqumli kasalliklarni tezroq yengib o‘tishga yordam berishi mumkin.

Zarchoʻvaning asl yoki soxta ekanini qanday bilsa bo‘ladi?

Asl zarchoʻvani ajratishning eng oddiy yo‘li — suvga kukun zarchoʻvadan bir necha tomchi (ozroq miqdor) qo‘shishdir. Agar zarchoʻva kukuni suvda oson erimasa va yuzada oq rangli dog‘lar hosil qilmasa, ishlatayotgan mahsulotingiz asl zarchoʻva bo‘lishi mumkin. Biroq zarchoʻva kukuni suv ichida tez erib ketsa, ishlatilgan mahsulot ehtimol soxtalashtirilgan bo‘lishi mumkin.